Nossadunna a Zarcuns

La caplutta da Zarcuns

«A Giuv viveva dad in temps in pietus e sogn um cul num Gionet. Schegie buca versaus en scienzias mundanas era el ton meglier enconuschents cun la veta dils sogns ed exercitava en particulara moda la pietusadad. Sia speciala oraziun era il paternies. El meditava il cuntegn da quel cul spért ed entrava aschia ellas grondas verdads dalia oraziun, ch'il Segner ha sez mussau. El haveva de dir in paternies daven da Giuv entochen a Zarcuns, ina mesa ura lunsch. Probablamein mava el della senda, che meina ussa aunc tras Budas, Cascharullas, Flurin e Zarcuns. Quei era la via de bara dils de Giuv e forsa l'emprema via tras la vallada. Ferton che Gionet mava inagada aschia meditond e recitond il paternies, ei Nossadunna comparida ad el en quei liug, nua che la baselgia da Zarcuns stat dapresent ed ha fatg de saver ad el, che sch'ils habitonts da Tujetsch veglien prender si de sanctificar la sonda cun far ina processiun en quei liug, sche vegni ella a far medirar il graun. La caplutta de Zarcuns seigi sin quei vegnida baghegiada da Gionet da Giuv.» Tenor pader Baseli Berther «Sas era nua Giuv ei?» en Nies Tschespet 23 pag. 131. Aschilunsch pia la tradiziun, sco ei vegn aunc oz raquintau.

Ord la historia
1622	La caplutta ei baghegiada 1622 en quei liug, nua che Nossadunna ei tenor la legenda cumparida a Gionet da Giuv ils 8 da schaner da quei onn. Perdetga da quei ei l'inscripziun el maletg sur l'entrada che secloma: SICUT IPSAMET B MA V. CUIDAM JOANNI DE GIUF ANNO 1622 DIE VIII JANUARY IN HOC LOCO MIRACULOSE COMPARENS TESTATA EST. QUOD LITERIS, TRADITIONE ET PRAESENTE EF'FIGIE OSTENDITUR PIEQUE CREDITUR.
1630	Igl altar grond ei vegnius consecraus ils 13 da zerciadur 1630 da Giusep Mohr, uestg da Cuera, en honur da Nossadunna, s.Maria Madleina e s.Marta.
1672	La caplutta existenta ferton, ei vegnida consecrada ils 8 da fenadur 1672 da Duri VI de Mont, uestg, en honur da Nossadunna dalla neiv.
1679	Il maletg digl altar dal maun dallas femnas muossa ina Nossadunna e giusut enschanuglias il donatur cun sia famiglia. Il fegl vegl en habit da pader ei igl avat Gallus de Florin da pli tard (1663-1724). Enamiez giudem igl uoppen dalla famiglia ei l'inscripziun:«Votum fecit gratiam precepit Durig de Florin 1679» e dasperas: «Aetatis suae 49».
1700	D'entuorn 1700 ei il crucifix che penda amiez igl arviul.
1750	Igl altar principal ei baghegiaus si cun pilasters e la part suren ei ord travs entagliadas. Ella nischa ei tschentau ina statua da Nossadunna. Dretg ina s. muniessa e seniester ina sontga cun cavazza e crusch.
1750	Ils altars dallas varts ein semeglionts agl altar grond, denton simplificai. Egl altar seniester il maletg gia sura menziunaus (1679). Dretg s. Gada e seniester ina s. regina cun la palma dil marteri. L'auter altar ornescha in maletg en num da Jesus. Da mintga vart statuas. Dretg in sogn cun stab e seniester in sogn cun crucifix. Quels treis altars ein vegni construi el decuors dalla emprema mesadad dil 18avel tschentaner.
1750 e 1775	ei vegniu concediu differents perduns per la caplutta da Zarcuns.
1763	L'entira caplutta ei ornada cun maletgs. Quels sesanflan egl arviul e muossan scenas ord la veta da Nossadunna. In maletg sur la nav muossa co Nossadunna ei cumparida a Gionet da Giuv. Las picturas ha frar Barclamiu de Castelberg malegiau igl onn 1763. 1882/4 tier la renovaziun ein la plipart dils maletgs vegni renovai e surmalegiai bravamein entras frars Columberg.
1788	Ils da Zarcuns han schau cular novs zenns per la caplutta. Il zenn grond ha in diameter da 56 cm; tun: f'; peisa: ca. 100 kg e porta l'inscripziun: ET VERBUM CARO FACTUM EST ET HABIT IN NOBIS. ANTON BRANDENBERG IN ZUG GOSS MICH 1788. Maletgs: Maria, s.Gion e crucifigaziun. Il zenn pign cun in diameter da 47 cm; tun: b'; peisa: ca. 70 kg e porta l'inscripziun: AVE MARIA GRATIA PLENA, DOMINUS TECUM. A.B.B. (Anton Brandenberg) IN ZUG GOSS MICH 1788. Maletgs: crucifigaziun, s.Antoni da Padua, Maria cun s.Giachen il vegl.
1800	Dretg ella nav ina statua da Maria cugl affon e seniester in maletg: Maria cugl affon, papa e processiun.
1882	Ils onns 1882/84 ei la caplutta vegnida renovada. Igl ei vegniu restaurau ils maletgs egl arviul e nav entras Frars Columberg, cementau il plantschiu, fatg en bauns novs ed ina porta nova.
1888	Ils 16 da fenadur 1888 ei la confraternitad da Nossadunna dil ss.Cor vegnida fundada.
1910	Il tetg da slondas ei vegnius remplazzaus cun in da stuors.
1914	ei vegniu construiu ina nova suschna avon baselgia e menau la via davostier.
1954	Per part cun agid dalla Cumpignia da mats ei l'entira caplutta vegnida renovada 1954. Ils altars ha la firma Stöckli da Stans restaurau. La statua da Nossadunna sigl altar grond d'entuorn 1900 che valeva pauc, han ins saviu remplazzar cun ina Nossadunna bein vestgida, ch'ins ha anflau en in encarden. Medemamein ein tocca da candalors vegls vegni neunavon ed ins ha era saviu renovar quels.
1960	Finiastras novas.
1982	A Zarcuns vegn fatg messa mintga 5 jamnas e duront la stad mintgamai la sonda damaun. Gliendisdis Tschuncheismas, pli da vegl fiasta dalla confraternitad da Nossadunna dil ss.Cor, ei messa marveglia.
1983	Mess en veider en las duas finiastras dil maun sura. Per evitar humiditad, vart dadora, menau giu las auas en ina turrera.
1985	Allontanaziun dalla crusch ed ils ornaments dil clutger muort aua; reparau provisoric. En vesta stat ina renovaziun pli vasta.
1990/91	Restauraziun externa dalla caplutta; allontanaziun dil pierti; tetg da slondas; descuvretg finiastra el sid.
1993	Orgla: l'anteriura orgla che sesanflava a Trun el museum ha anflau la via anavos ella caplutta.
2000	Niev scaldament.