La baselgia parochiala da s. Vigeli a Sedrun
Guid dalla baselgia da s. Vigeli a Sedrun
Igl altar grond, dedicaus al patrun baselgia, ei in'ovra da Johannes Ritz da Selkingen, Valleis.
Igl ei stau gl'emprem altar che Ritz ha fatg ordeifer. Interessants ei era il contract denter la pleiv e Ritz:
«Im Jahr 1702 den 6. Aprilis, ist ein auffrechter und redtlicher mercht geschechen entzwischen dem kirchen vogt S. Vigilij zu Thawetsch sambt den gesmbten herren einess theilss und den meister Johannes Ritz bildthawer von Walliss zu Seelgen gelegen mit nach vollgenden pacten wie nachvollget:
Erstlichen soll dass chor altar gemacht werde nach ausweiung dess abriss sambt den tabernakel in dem fuess einzusezen. zum andern soll die kirchen geben wegen diser arbeit 230 reichss thaler, den halben theil zu bezahlen mit bahrem gelt, den andern mit vüch. letstlichen ist dem meister auff dem mercht geben worden 4 philipp, falss er mit todt abgienge, sollen solche seine Kinder erstatten, und ist solches geschrieben durch mich Ludwig Jagmet, da mahlen pfarherren zu Thavetsch in beysein der herren geschworenen alss namblichen Herrn str. Jacob Durtschey, Herrn str. Jakob Soliwa, Herrn str. Johan Mon und Herrn str. Benedict Siewi, kirchenvogt, den tag und jahr wie obstehet.
Ich Johannes Ritz beken wie obstett»
Igl altar ei ina construcziun da considerabla qualitad, schebein en sia cumposiziun sco era en ils detagls. Enamiez il maletg digl altar che representa il marteri da s. Vigeli ch'ei staus uestg a Verona en l'Italia. Quei maletg ei ina ovra dil pictur Sigisbert Frey da Mustér 1703.
Dretg dil maletg la statua da s. Pieder e seniester s. Paul. Pli ad ault s. Antoni seniester e da l'auter maun s. Leci. Denteren ina biala statua da Nossadunna che va a tschiel e sur quella ina dil s. Bab.
Da mintga vart sur las entradas sesanflan scaffas da reliquias sut baldachins ch'ein vegnidas pli tard vitier, carteivel ina construcziun da Jodok Ritz fegl da Johannes. El tabernachel ina gruppa da statuas che representa la s. tscheina. Da mintga vart scenas dalla passiun da Jesus Cristus.
Igl altar ei signaus: IOANNES - RIZ - VON WALS - HAT - DISEN - ALTAR GEMACHT - 1703
Altars laterals
Ils dus altars da mintga vart digl arviul, avon l'entrada el chor derivan era ord il luvratori da Ritz. Els ein denton buca vegni construi da Johannes Ritz, mobein da siu fegl Jodok Ritz. Omisdus ein construi entuorn 1725.
Vart dretga:
Altar da s. Bistgaun. Maletg central, s. Bistgaun, s. Placi, s. Giachen e s. Carlo Borromeus, probabel ina ovra da Sigisbert Frey, Mustér.
Dretg dil maletg ina statua d'in uestg nunenconuschent, seniester s. Martin, sul maletg enamiez s. Leci, dretg s. Emerita e seniester s. Placi.
Vart seniastra:
Altar da s. Brida. Maletg, carteivel era da Sigisbert Frey, s. Brida dall'Irlandia e s. Brida da Sveda sco muniessas.
Dretg s. Flurin da Ramuosch, suren s. Mattiu; seniester s. Giusep e suren s. Gion evangelist; enamiez la statua da s. Bistgaun.
En la caplutta da vart seniastra:
Altar da Nossadunna dil s. rusari. Altar da stuccatura da pintga valeta artistica; duas alzadas ord marmor artificial tgietschen e decoraziuns el stil da rococo.
Enamiez ina statua da Nossadunna digl onn 1889. Entuorn Nossadunna medaglions culs quendisch misteris.
Igl altar ei vegnius construius entuorn 1691, artist nunenconuschents.
2005 ei igl entir altar vegnius restauraus al stan original. La construcziun da lenn digl altar ei vegnida allontanada. Il manti da puorpra dretg e seniester digl altar ei puspei vegnius refatgs al stan original. Ils quendisch medagliuns ein vegni schubergiai da rudien.
En la caplutta da vart dretga:
Altar dalla s. fossa. Quei altar gotic ei segiramein il pli bi e custeivel da nossa baselgia parochiala. Tenor il rapport da visitaziun da 1643 consisteva igl altar principal da gliez temps ord elements da quei altar gotic.
Igl artist da quella biala lavur ei deplorablamein buca enconuschents. Igl altar d'entuorn 1515 ei vegnius restauraus 1888, ils maleigs 1934 da dr. Lausser.
Al centrum vesein nus Nossadunna cul Bambin, seniester s.Vigeli uestg e s. Bistgaun culs paliats; dretg s. Brictius uestg e s. Leci cun rucla e stab.
Suren decoraziuns da feglia e denter relievs d'utschals ed aunghels s. Flurin ed in uestg,
Sin l'ala dretga s. Ursula cul paliet e s. Brida; sin l'ala seniastra s. Catrina e s. Barla cul calisch.
Giudem igl altar (alla predella) Cristus ed endisch apostels. La predella ei nova (1888) las figuras denton veglias.
Il maletg sin las alas serradas representa la viseta dils treis s. retgs a Betlehem.
Davos igl altar il maletg cun Cristus ed ils giuvnals egl lert dallas ulivas.
La meisa digl altar posseda duas portas ch'ins sa arver ed admirar Cristus en fossa. Sin las portas aviartas dus aunghels sco guardia.
Suren diltut ina custeivla statua da Niessegner. Ecce Homo.
Il crucifix da grondezia naturala che penda egl arviul ei d'entuorn 1690.
Ils candelabers dil temps baroc all'entrada el chor da ca. 1670.
Truccas el chor ein per part construidas dal temps dall'erecziun, denton renovadas ed engrondiu, pli tard, per ina trucca. 2005/06 ei ina trucca vegnida allontanada.
Bauns ein digl onn 1973. 2005 ein ils bauns vegni bugadai ed il plantschiu ei vegnius remplazzaus cun ina da stgein.
Portal construcziun d'entuorn 1692, lavur da reliev. La sava ei nova, da Clau Antoni Beer 1936.
Scantschala carteivel ord il medem luvratori sco las truccas e portal, pia entuorn 1692.
Confessiunals construi 1934. Avon sesanflavan leu da mintga vart in esch ora el liber. 2005 ei il confessiunal da vart seniastra (femnas) vegnius allontanaus. Il confessiunal da vart dretga ha retschiert in vestgiu da colur alva.
Avon vegneva dau penetienzia davos igl altar grond.
Via dalla crusch
Las tablas dateschan digl onn 1889 ed ein ina lavur ord igl atelier da G.G. Deplaz, Regensburg. 1935 ein las ramas vegnidas reducidas da 12 sin 8 cm e la decoraziun suren ei vegnida prida naven; 1973 ein las ramas vegnidas allontanadas. 2005 novas ramas ...
Maletgs
Il maletg sur la laupia representa il patrun-baselgia, s.Vigeli e la baselgia parochiala ed ina part dil vitg da Sedrun.
Enamiez: l'appariziun dil s. spert als giuvnals; maletg niev d'anno 1936, denton gia il maletg vegl representava la vegida dil s.spert.
Il tierz maletg egl arviul muossa la levada dil Salvader.
Ils maletgs sur laupia ed il maletg dalla levada ein maletgs dall'entschatta dalla construcziun dalla baselgia parochiala; il pictur da quella lavur ei buca enconuschents.
Ils maletgs sigl arviul ein medemamein dil temps da construcziun. Dretg Nossadunna: ECCE MATER TUA; seniester: sogn Gion evangelist e giusut il text: ECCE FILIUS TUUS.
Orgla
Quella sesanflava pli da vegl sin laupia el chor da vart seniastra sur il secund teschamber. 1805 ha Silvester Walpen, Valleis engrondiu e translocau quella sin la laupia nova sur il portal dalla baselgia.1888 ei la laupia vegnida engrondida per l'entira ladezia dalla baselgia. 1899 ha la firma Mayer da Feldkirch furniu ina orgla nova cun 16 registers e dus manuals. Ils 6 d'october 1957 per la fiasta dil s. Rusari, ei stau l'inauguraziun dalla orgla nova. Ella ei vegnida construida da Frars Metzler, Dietikon, Turitg. 2005 ha l'orgla, che veva ina pareta da lenn natural, retschiert ina nova fatscha en colur: marmor ner cun parts suleradas.
Pierti
Da mintga vart dalla entrada ina statua. Omisduas representan in uestg, carteivel s. Vigeli.
Seniester il carner, las cavazzas ed in maletg dil purgatieri ein vegni allontanai, las statuas da s. Dumeni e s. Catrina, enamiez in bi crucifix, orneschan quella caplutta. Dretg sesanflava igl archiv-baselgia (oz en casa communala), dapi 1979 la caplutta da morts. Finiastra da Dea Murk: levada - tschun plagas - sulegl da Pastgas.
Clutger-pign
Zenns dil clutgeret: Diameter 46 cm. Inscripziun: Et ferbum (!) caro factum est. Anno 1759. A.K. (Anton Keiser) ZUG GOSS MICH Maletgs: crucifigaziun e Maria Diameter 47.5 cm. Inscripziun: Judica DNE nocentes me et expugna impugnantes me.
JO BAPTISTA UND HANS GEORG ERNST ZU LINDAW GOSSEN MICH 1628
Il clutger
Il stil ei romanics - fuorma quadra e cun finiastras dad artg rodund. L'altezia dil clutger tocca sisum la crusch mesira 41.95 m.
El ei vegnius eregius alla fin dil 12avel, entschatta 13avel tschentaner. La crappa per quel hagi il pievel da Tujetsch rabitschau ord Plidettas sper Burganez, Val Nalps. «Per quella crappa seigien ei i en e purtau ora las dumengias suenter viaspras, tut la glieud, umens e femnas ed affons. Mintgin purtavi sco el pudevi; ils affons prendevan in pign, e quei vegneva ora in detg magliac crappa.» 1617 ei il tetg sempel vegnius alzaus e tratgs ad ault en pez. Cuvrida da slondas, enstagl crappa.
«Cu ins ha baghegiau si il clutger, levan ei metter ina crusch-fier sisum. In um ei ius si culla crusch sil spitg dil clutger. Lu cu el ha vuliu tschentar la crusch, ha el viu treis ruosnas. El ha griu giu alla glieud en tgeinina el dueigi metter la crusch. Quels giusut han saviu, ch'igl um hagi il sturnezi, cul vesevi treis ruosnas - ei era gie mo ina. Els han griu si: En quella enamiez! Els han manegiau che quella enamiez seigi la dretga ed igl ei gartegiau. El ha mess en la crusch ed ei daus giu e staus morts.» Quellas duas detgas ein ord Arnold Büchli, Mytholologische Landeskunde, pag. 134.
Zenns sil clutger
Zenn grond: Diameter 124 cm; tun: cis'; peisa: ca. 1050 kg. Inscripziun:
TU NOCUOS IM(B)RES INIMICOS TU AERIS AUSUS CHRISTI MERITUM TU PROCUL HINC AGITO.
SANCTA MARIA ORA PRO NOBIS MDCCCXXI (1821) J.B.MONZINI FUDIT
Maletgs: s.Flurin, s.Giachen il vegl, s.Roc e crucifigaziun.
Secund zenn: diameter: 110 cm; tun:g'; peisa: ca. 780 kg.
A CUNCTIS POPULUM PROTEGE CHRISTE MALIS
SANCTE VIGILI ORA PRO NOBIS. J B M F (J.B. Monzini fudit) MDCCCXXI (1821)
Maletgs: s. Murezi, s. sacerdot, s. Michel e crucifigaziun.
Tierz zenn: vegn era numnaus zenn talianer; diameter 99 cm; tun: gis'; peisa: ca, 500 kg. Inscripziun:
FISSAM RESTITUIT FIDES PIETASQUE PARENTUM.
HEU MEMORI GRATUS MENTE IZEPONE PIOS.
S.ANTONI ORA PRO NOBIS
J B M F (J.B. Monzini fudit) MDCCCXXI (1821)
Quels treis zenns ein vegni culai a Mustér en santeri da s.Gion igl october 1821 da J.B. Monzini da Bergamo.
Quart zenn: diameter 70 cm; tun: c'; peisa: ca. 190 kg. Inscripziun:
ET VERBUM CARO FACTUM EST ET HABITAVIT IN NOBIS ANNO 1759 A.K. (Anton Kaiser) ZUG
Maletgs: Immaculata, s.Michel, s.Antoni da Padua, crucifigaziun.
Zenn pign: diameter 50 cm; tun: gis'; peisa: ca 100 kg cun l'inscripziun:
SANCTA MARIA ORA PRO NOBIS 1816
Culaus da niev 1906 dalla firma Rüetschi ad Aarau.
Maletgs: Maria, s.Clau da Flia
Dapi 1965 vegn buca pli tuccau a maun.
Maletg sil clutger
Encunter mesanotg in maletg da s.Gieri, el datescha dil 18avel tschentaner. La tradiziun raquenta ch'il pictur Felici Diog, morts 1834, hagi giu fatg quel. Sia mumma ei stada ina Maria Catrina Deflorin da Tschamut. Avon quel ornavi el medem liug in maletg da s. Cristoffel il clutger, morts 1834, hagi giu fatg quel. Sia mumma ei stada ina Maria Catrina Deflorin da Tschamut. Avon quel ornavi el medem liug in maletg da s. Cristoffel il clutger.
Santeri
Il santeri giusut la baselgia da s.Vigeli a Sedrun ei adina staus il santeri per l'entira vallada. 1959 ei il santeri vegnius engrondius e partius en da niev. Mo co ei quei stau avon tschentaners, avon l'erecziun d'ina baselgia en Tujetsch? Forsa stuevan nos perdavons serender a Mustér. La baselgia da s.Gada a Mustér ei ina tipica baselgia da vallada e po haver surviu avon 1200 als emprems avdonts da Tujetsch, a quels da Medel e Mustér, sco baselgia communabla. Stuevan els schizun transportar a Mustér lur morts per satrar leu?
Per conclusiun
La baselgia da s.Vigeli cumpeglia ils treis pli impurtonts stils da baghegiar, numnadamein il romanic, il gotic ed il baroc. Romanics ei il clutger, 12/13avel tschentaner, il tetg da péz ei da 1617. Igl altar dalla s. fossa datescha dil temps gotic 1515 (artg git). La baselgia cun ils altars, baghegiada 1691-1703 ei da tempra baroca.
Renovaziuns:1888, 1935/36, 1973 intern, 1981 extern e 2005/06 intern.








