Péz Alv
Sil Péz Alv (2769 m s. m.) s’entaupan ils treis cantuns Uri, Tessin e Grischun ed ils treis lungatgs tudestg, talian e romontsch. El sesanfla entadem la Val Maighels, ei levs d’ascender e porscha ina vesta magnifica. Ella medema val sesanfla era il Piogn Crap, in liug nua che l’aua ha fullau sia via atras il grep e nua ch'igl ei perquei pusseivel da traversar quella cun in sulet pass.
Lai da Tuma e Péz Badus
Ils Tuatschins numnan il Lai da Tuma la tgina dil Rein. Cheu entscheiva quei renomau flum siu viadi da 1324 km tochen a Rotterdam. Da principi fuorma l’entira Val Tujetsch la tgina dil Rein, perquei che tut las vals lateralas gidan a formar il flum. La bellezia vesta dil Péz Badus ei imposanta. L’ascenziun meina sper la tgina dil Rein siadora e fa aschia il Badus tier il péz che vegn visitaus il pli savens ella regiun. Il Badus ha in’altezia da 2928 meters. Bunamein l'entira regiun dallas alps dalla Svizra ed entgins dils pli aults pézs dall'Italia e dall'Austria selain observar da cheu anora.
Pass Alpsu
Igl Alpsu (2049 m s. m.) vegn numnaus per l´emprema gada entuorn igl onn 1300. Ils Tuatschins numnan el era Cuolm d’Ursera ed onns ora eis el era vegnius numnaus Crispaltenberg. Sco transversala dallas Alps pils cantuns Valleis, Uri e Grischun era il Pass Alpsu el temps miez denton buca mo da muntada regiunala, mobein era naziunala. El deva access allas fieras da pors e cauras egl Uri ed el Tessin. Il stradun actual ei vegnius construius ils onns 1862/63. L'avertura dalla lingia da viafier ha giu liug igl onn 1926.
Dil Pass Alpsu anora san ins ascender il Péz Calmut. Quei punct da vesta vegn embellius dad ina gronda crusch, erigida igl onn 1932 en regurdientscha dil promotur dalla populaziun muntagnarda Georg Baumberger.
Cava da scalegl
La cava da scalegl sesanfla ella costa dil sid dil Calmut. Leu recaltg’ins aunc ozildi il prezius crap scalegl. Giu ella val fan ins cun quei crap, che mantegn fetg bein la calira, las bellezia 'pegnas scalegl’. Il crap scalegl tuatschin ha in bien num e la fabricaziun da pegnas scalegl ina gronda tradiziun. Pegnas scalegl dil 19avel tschentaner anflan ins aunc oz en stivas grischunas.
Lags da fermada a Nalps e Curnera
Ella Val Tujetsch sesanflan dus lags da fermada: Nalps (construius 1962) e Curnera (1966). Entginas cefras: altezia dils mirs: Nalps 125 m, Curnera 152 m; lunghezia: Nalps 480 m, Curnera 350 m; ladezia dil mir giudem: Nalps 23 m, Curnera 24 m; ladezia dil mir sisum: Nalps e Curnera 7 m.
Ensemen cul lag da fermada da s. Maria sil Pass Lucmagn furneschan els l’aua per la centrala dall’Ovra electrica Rein anteriur a Sedrun che producescha ella media 280 milliuns uras kilowat per onn. Quei ei in tec dapli ch'il consum d'energia annual dil marcau da Cuera (ca. 225 milliuns uras kilowat per onn).
Caplutta da sontga Brida
La caplutta schai sper la via cantunala denter Dieni e Selva. Ella ei vegnida baghegiada igl onn 1736 sco engraziament, perquei che la biestga da Selva e Tschamut haveva buca survegniu la malsogna dil lom. Quella malsogna che fageva crappar ils animals pertuccai, era s’avischinada tochen ella Val Tujetsch. Suenter che la caplutta ei stada baghegiada, ein lu era negins animals ventschi pli.
En connex cun la caplutta dat ei suandont recept encunter mal ils dents: Ir treis gadas entuorn la caplutta e quei cun mintgamai in meter dapli distanza ed en buca ditg vegn il mal a calar!– Ins croda numnadamein sur il precipezi ella profunditad.
Casti da Putnengia a Dieni
Il casti ei vegnius construius e habitaus dils signurs da Putnengia (Ponteningen), ina famiglia da Mustér cun ragischs gualsras. Ella haveva survegniu l’incumbensa dalla claustra da Mustér da survigilar ed administrar la Val Tujetsch. Ella haveva segiramein la consigna d'incassar la dieschma e da procurar per bunas vias da transit sul Cuolm d'Ursera e viers nord atras la Val Milà e la Val Strem sul Pass las Cruschs. Il casti, simbol per pussonza e beinstonza, cumpigliava la tuor da habitar e baghetgs annexs per fumeglia ed animals. El ei vegnius baghegiaus entuorn igl onn 1200 ed ei lu staus habitaus duront 200-300 onns. Il casti era circumdaus da mirs e d'in foss da 2,5 m ladezia, la tuor haveva in’altezia da 7 m, ils mirs ina tala da 5 meters.
Giuv
In tschancun sur Dieni, al pei dil Péz Culmatsch ed agl ur digl ual dalla Val Giuv, schai Giuv. Ils Gualsers han numnau quei vitg Juf. El 18avel tschentaner fuva Giuv aunc in uclaun habitau. 1836 ha ina lavina destruiu ina gronda part dils baghetgs. Il vitg era per cletg denton gia vegnius bandunaus dils anteriurs habitonts e la caplutta, ch’ei dedicada a s. Bistgaun, ei vegnida schanegiada.
Clavau dils Franzos sur Dieni
Il clavau, construius cun mirs (els cantuns) e blocca da lenna (preits) igl onn 1864, cuntegn ella fatschada encunter sid in maletg d'in schuldau garibaldian che tegn ina buis enta maun. Garibaldi, instigader e promotur dalla naziun taliana, era franc era in herox per ils luvrers jasters ch’eran da quei temps occupai cun baghegiar la via sur il Pass Alpsu. Quei maletg ei vegnius fatgs dad in 'bueb da maulta' che haveva ensemen cun entgins auters luvrers talians gidau a construir il clavau. Pli tard ha il baghetg survegniu il surnum 'Clavau dils Franzos' ed ei lu vegnius associaus fallidamein culs eveniments digl onn 1799.
Platta dil barlot si Caschlè
La detga di che strias hagien transportau quella platta crap neu dil Culmatsch cun agid d’in fil. Sin quella platta seradunavien ellas lu per far barlot. Perquei anflan ins aunc oz fastitgs sin quella platta - fastitgs dils peis da strias.
Cascadas ella Val Strem
Las cascadas ella Val Strem ein ina bellezia naturala. L’aua sederscha aval sur circa 5 bauns da mintgamai 3-10 meters
Il Pass las Cruschs (il Chrüzli)
Sia gronda muntada ha quei pass giu dil temps che la Val Caschinutta fuva aunc buca traversabla viers il sid. El colligia Sedrun cun Amsteg e vegneva duvraus sco via d'untgida tras las Alps. Da Sedrun cuntinuavan ils viandonts lur viadi viers sid sul Pass Lucmagn. Il mun crappa sigl ault dil pass dat perdetga dils numerus pelegrinadis a Nossadunnaun.
Baselgia s. Vigeli a Sedrun
Quella baselgia che sesanfla agl ur dil vitg, survescha sco baselgia principala. Quei fatg documentescha era il santeri che sesanfla giusut il sanctuari, il santeri per l’entira vallada.
La baselgia ei dedicada a s. Vigeli, il renomau uestg da Trient, che ha viviu el quart tschentaner e che ha cristianisau grondas parts dallas valladas el nord dall’Italia.
Igl onn 1205 ei l’emprema baselgia en Tujetsch vegnida consecrada. La baselgia dad oz ei vegnida erigida ils onns 1691/92. 1703 ein ils altars vegni terminai e consecrai. La baselgia impona entras sias excellentas proporziuns ed oravontut entras ses altars dil temps baroc. Quels altars derivan dil luvratori da Johannes Ritz (Valleis). Igl altar grond ei ina preziusa ovra dil ‘meister’ sez, ils dus altars laterals ovras da ses dus fegls.
Il clutger da 42 meters ei aunc pli vegls. Avon il 17avel tschentaner sesanflava la baselgia numnadamein el vest da quei clutger. Pervia dil Drun han ins la finala baghegiau la baselgia egl ost dil clutger. Aschia eis ei sedau ch'il clutger ei oz gest sper l'entrada dalla baselgia.
Sontget dils gedius
Il sontget da 1837 muossa la quarta staziun dalla via dalla crusch. Las quater figuras en grondezia originala ein vegnidas entagliadas da Gion Battesta Andreoli da Mustér. Treis indigens han retschiert l´inspiraziun per quei sontget mond a pelegrinadi a Nossadunnaun.
La caltgera ella Val Nalps
La caltgera ella Val Caltgera, ina val laterala dalla Val Nalps, ei vegnida construida igl onn 1866 per barschar caltschina, ina sort cement. Il material leutier furneva il grep gest sisum la Val Caltgera. La lenna per il fiug vegneva digl uaul ella vischinonza. Tochen 1910 han ins barschau caltschina cheu.








